آسیب شناسی نشانه ها و نمادهای شهری
ساعت ٩:۳۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٤/٤/۱۳ : توسط : دکترغلامعلی خمر

مفهوم نشانه شهری

نشانه ها درشهر به عنوان عاملی که ازمحیط اطراف خود متمایز هستند، درهویت بخشی به شهر و زیبایی موثرندو جهت یابی درشهر را تسهیل و آن را ازیکنواختی درمی آورند.

نمادها و نشانه های شهری میتوانند مفاهیم و تجربیات محیطی را در محور تجسم بصری به مردم منتقل نمایند، به نحوی که گاه حتی از خود شهر پراهمیت تر جلوه مینمایند؛ چرا که بیانگر هویت، شخصیت و عصاره شهر در یک ساختار نمایان هستند. بررسی و مطالعه در خصوص این نمادها نشان می دهد که بنیان این نوع بناها برپایه مفاهیم، سنت ها، فرهنگ، هویت و تاریخ شهر استوار شده است.

کوین لینچ نشانه‌های شهری را عواملی معرفی می‌کند که بیرون آن‌ها به دیده ناظر می‌آید و مقیاس آن‌ها ممکن است بسیار متفاوت باشد. وی یکی از خصوصیت بارز نشانه‌ها را بی نظیر بودن آن‌ها می‌داند؛ عاملی که منحصر به فرد باشد و در ذهن خاطره‌ای بگذارد.

در تعریفی دیگر، ماتین و همکارانش نیز نشانه شهری را به عنوان یک عنصر و یا گروهی از عناصر یکسان تعریف می‌کنند که می‌تواند خود را از یک زمینه بصری با جزئیات تکراری جدا نماید .

اما آن چه که در تمامی تعاریف مطرح شده در مورد نشانه‌های شهری مشترک به نظر می‌رسد این که، تمامی آن‌ها نشانه‌های شهری را عناصر، بنا یا قسمتی از بنا می‌دانند که یک مکان را علامت گذاری می‌کند و به عنوان یک نقطه مرجع مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مفهوم الزام برجستگی یا تمایز عارضه‌ای در یک مکان یا یک منظر را جهت نشانه بودن مطرح می‌نماید.

در واقع یک نشانه شهری جزئی از محیط است که برای شخص ناظر پدیدار می‌گردد و به وی کمک می‌کند تا موقعیت دیگر اجزاء محیط و دیگر مکان‌ها را تعیین کند.

نشانه‌های شهری می‌توانند مدرن یا سنتی باشند. بافت‌های قدیمی به دلیل دارا بودن تعداد زیادی از این نشانه‌ها واجد ارزش بیشتری می‌باشد. برخی از این نشانه‌ها جنبه نمادین و ملی دارند. این گروه از نشانه‌ها هنگامی‌ این جنبه را به خود می‌گیرند که براساس تجربیات و اندوخته‌های فرهنگی و ریشه دار جامعه شکل گرفته باشند. این نشانه‌ها تنوع زیادی را در بافت به وجود می‌آورند .

بهره مندی از نشانه های شهری در راستای حفظ الگوهای حاکم بر فرهنگ شهر از طریق آموزش های شهروندی  منجربه  تقویت روح جمعی می شود. وجود این گونه نشانه ها شهری باعث شده که عناصر اصلی شهروندی چون  نظام (فرهنگی، اجتماعی، حقوقی، سیاسی)، حس هویت شهروندی و حس تعلق به شهر در تعامل (اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اخلاقی) شهروندان اثرگذار باشد، چنین آموزه هایی با رفتارهای اجتماعی، نوع دوستانه، جوانمردانه، اخلاقی، وظیفه شناسی،  هویت محور و... ارتباط تنگاتنگی دارد.بسترسازی نمادهای شهری به افزایش کیفیت زندگی جمعی محلات و تقویت سرمایه اجتماعی کمک شایانی خواهد کرد. وجود نشانه های شهری به عنوان عنصرفرهنگی، هنری نقش بارزی در ارتقاء سواد بصری شهروندان جامعه  خواهد داشت. وجود این نشانه ها به عنوان یک واقعیت اجتماعی در ساختار فرهنگی جامعه باعث تقویت هویت شهری،مشارکت پایدار، و تعلق به حفظ الگوهای فرهنگی حاکم بر شیوه زندگی اجتماعی شهروندان خواهد شد. نشانه ها و نمادهای شهری از بُعد تربیتی در ساختار جامعه با تاسی از آیین اسلامی- ایرانی منجربه تعمیق ارزش ها و هنجارهای پایدار فرهنگی شهروندان خواهد شد. این نشانه ها از جنبه سیاسی در واقع توسط نظام سیاسی حاکم بر جامعه تعیین می گردد. چنین نشانه هایی از بُعد مدنی به عنوان یک واقعیت به تعلیم راهکارهای ایجاد وحدت، حفظ یگانگی و انسجام پایدار شهروندان خواهد شد؛ که این مسئله موجب رشد هویت اجتماعی و فرهنگی شهروندان می گردد. نشانه های شهری با ارتقاء فرهنگ بصری، سرمایه های اجتماعی و فرهنگی شهروندان ارتباط مستقیم دارد، این عنصر در جهت دادن رفتار شهروندان و کیفیت مشارکت آنان در اداره مدیریت شهری به عنوان یکی از الزامات اساسی زندگی اجتماعی و شاخص های توسعه فرهنگی شهر خواهد بود. براین اساس طراحی و بسترسازی این عنصر زیباسازی در حوزه مدیریت شهری با توجه به یکسری از راهبردها اجتماعی و فرهنگی در سطح مدیریت کلان و خرد جامعه شهری ایران امری لازم و پایدار به نظر می رسد.

وقتی بی رویه، نام ها را عوض کنیم، دیگر هیچ کس احساس تعلق به آن محله و شهر نمی کند. برای همین هیچگاه در بهبود آن محله مشارکت نمی کند. در پاکیزگی، رعایت طرح ترافیک و مانند آن کمک نمی کنیم، چون شهر متعلق به ما نیست، با وجود شعارهایی که می دهیم، این شهر را خانه نمی دانیم. زمانی آندره مالرو، در فرانسه وزیر بود. برخی از برج سازها می خواستند محلات قدیمی پاریس را که در حال از بین رفتن بود، تبدیل به محلات نو کنند. گفتند این خانه ها فرسوده است و در حال فروریزی است و اینها را تبدیل به برج کنیم. مالرو گفت باید این محلات را مرمت کنیم و برج سازی را در حاشیه شهر ببریم. این کار را کردند و حالاهمان محلات قدیمی، مرمت شده و مانند سابق باقی مانده است. کسانی که رمانی مثل «نوتردام دو پاریس» را می خوانند، وقتی در کوچه های قدیمی پاریس قدم می زنند، می بینند فضای رمان قرن هیجدهمی با پاریس امروز یکسان است. مالرو طرح مرمت محلات قدیمی را اجرا کرد و پاریس هم شیک شد و هم بااصالت. باید مانند این طرح ها را در زابل و شهرهای خودمان نیز اجرا کنیم تا اصالت خود را حفظ کنیم. وقتی اصالت حفظ شد، مردم هم تعلق خاطر پیدا می کنند و برای بهبود محله یی که از خود می دانند مشارکت خواهند کرد.