سندهای چشم انداز شهری ضرورت ها و چالش ها
ساعت ٦:٥٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۳/٤/٥ : توسط : دکترغلامعلی خمر

سندهای چشم انداز شهری

ضرورت ها و چالش ها

مقدمه

شهر به عنوان پدیده­ای پیچیده و پویاست که در گذر زمان همواره دچار تحولاتی کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی و فرهنگی می­شود، این مجموعه پیچیده همواره با توجه به نیاز جامعه، برنامه­ریزی خاصی را طلب می­نماید. طرح استراتژی توسعه شهری، رویکردی راهبردی برای برنامه­ریزی شهری است که هم اکنون در بسیاری از کشورهای جهان و به خصوص کشورهای درحال توسعه با استقبال مواجه شده است. این در حالی است که طرح­های جامع و تفصیلی- که هم اکنون سند توسعه شهری در کشور ما محسوب می­شوند بیشتر نقش بازدارنده داشته و نقش هدایت­کنندگی آنها بسیار کمرنگ است، اما طرح­های استراتژیک می­توانند شهرداری­ها و نهادهای مردمی را از حالت انفعال بیرون آورند.

ما در دورانى بسر مى بریم که نشانه­هاى افول زندگى عمومى در فضاهاى شهرى علیرغم تمام تلاش ها و توسعه هاى کمى انکارناپذیر است. خیابانها و میادین بعنوان مراکز اجتماعى جاى خود را به اتاق­هاى نشیمن در خانه­ها داده است. فضاهاى عمومى شهر به مکان­هایى تبدیل شده­اند که صرفا براى عبور و مرور و نه براى مکث و تامل در آن مورد استفاده قرار مى­گیرند و این در حالی است که عرصه­هاى عمومى مهمترین بخش شهر بوده و به اندازه عرصه­هاى خصوصى به مردم تعلق دارند. در واقع همه افراد در یک شهر، چه حقیقی چه حقوقی، جزئی از یک شهر محسوب می­شوند و باید فعالانه در پیشبرد هر چه بیشتر توسعه شهر تلاش کنند. «ماری» و «گرینز» معتقد هستند که قبل از هر گونه برنامه ریزی و اقدامی، باید آینده­ای که در تلاش برای دست­یابی به آن هستیم ترسیم شود.

مجموع عوامل شهرسازی هر کشور تابعی از نظام های حاکم بر آن جامعه است و اگر چه در برنامه­ریزی شهری کشورها از الگوهای نسبتاً مشابه و مشخصی پیروی کرده و ابزارهای مورد نیاز را مطابق با قواعد کلی شهرسازی تهیه و تنظیم می­کنند، ولی به علت ساختارهای متفاوت سیاسی و اقتصادی- اجتماعی موجود در هر کشور ویژگی­های متفاوتی، آنها را از یکدیگر متمایز می­سازد.

سؤالاتی که در اینجا مطرح می­شود این است که، چه کسانی دربارۀ شهری که مردم در آن زندگی می­کند تصمیم­گیری می­کند؟ آیا این تصمیم­گیری را دولت مرکزی می­گیرد یا حکومت و دولت محلی عهده دارد؟ چه کسانی باید در مورد ایجاد اماکن شهری- بزرگراه­ها، تالاب­ها، فروشگاه­های زنجیره­ای، دانشگاهها و آموزش عالی، صنایع سنگین و سبک و.....- که می­تواند تأثیرات مهمی بر روی آینده شهر و ساکنان آن داشته باشد تصمیم­گیری کنند؟ آینده شهر ما به کجا میرود؟ امروزه کسانی خود را به عنوان یگانه منجی حل مسائل، مشکلات و آینده شهر می­دانند، بدون این که از نیروی عظیمی از ساکنان جامعه شهری استفاده کنند. همین عامل باعث عدم درک درست از مسائل، مشکلات، پتانسیلها و قابلیتهای موجود در محیط شهری شده و مانع بزرگی بر سر راه توسعه واقعی شهرهای کشورمان شده است.

اهمیت و ضرورت سند

شهر ساخته پرداخته اندیشه بشری و محصول تفکر اوست و از این روی، شهر در جوامع مختلف سیما و منظری متفاوت را به نمایش می­گذارد. بر این اساس، الگوهایی که برای ساماندهی و برنامه­ریزی شهرها تدوین می­شود، نمی­تواند معیاری کاملا استاندارد برای تمام شهرها با شرایط متفاوت فرهنگی و ویژگی­های طبیعی، ارائه دهد. بنابرین باید در طرحها و برنامه های که برای شهرها طراحی و اجراء می­شود سعی شود به کلیه ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی­ و ... توجه وافر شود تا بتوان برای کلیه مسائل شهری، با در نظر گرفتن مجموعه شهری، پاسخی در انتظار داد.

امروزه تصمیم­گیری در مورد مسائل شهری، با توجه به پیچیده­تر شدن روابط و واکنش­ها مجموعه شهری، دقت و برنامه ریزی خاصی را می­طلبد. با این وجود، طرحهای شهری که در ایران تهیه می­شود هیچ کدام مولود دانش فنی و تجربه عملی جامعه حرفه­ای شهرسازی و برنامه­ریزی شهری ایران نیست. طرحهای توسعه شهری در ایران به عللی، چون عدم توجه به محرک­های حرکات جمعیتی (که تحت مکانیزم جاذبه­های شهری و دافعه­های روستایی صورت می­گیرد)، دخالت­های بی­اساس مسئولان در تهیه طرحها، طولانی بودن زمان تصویب طرح ها، فقدان نگرش منطقه­ای در تهیه طرح­های توسعه شهری، عدم تعریف و تثبیت جایگاه شهر در نظام سلسله مراتبی و عدم توجه به عملکرد غالب شهرها(جهت تعیین گره­های قابل توسعه )، ضعف ضوابط قانونی و غیره، نتوانسته­اند راهگشای مناسبی برای حل معضلات شهری باشند. بنابرین در طرحهای راهبردی شهرها باید با کم کردن برنامه­های متمرکز و توجه به برنامه­های غیرمتمرکز، با در نظر گرفتن اقشار مختلف شهری، سعی در بالا بردن بازدهی اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه، در راستای سوق به اهداف ایرانی- اسلامی باشد.

اهداف چشم انداز

1-    بهبود شرایط کار و زندگی شهروندان با توجه به مشارکت و شراکت بخشی آنها .

2-    برنامه­ریزی برای تحقق سعادت شهروندان به عنوان یک مقوله مهم در بستر ایرانی – اسلامی.

3-    پیشرفت توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیست محیطی.

4-    حفاظت از میراث­های معنوی و مادی شهر و ارتقاء کیفیت این میراث.

5-    جلب و بسیج منابع انسانی و مادی برای تحقق شهر توسعه­یافته و پیشرفته.

6-     تحقق حکمروایی خوب شهری از طریق کوچک­سازی دولت و ساختار حاکمیت .

7-    توجه به مقتضیات مکانی و محلی ذیل سیاست­های کمی و عمومی کشور.

چالشها و پیش شرط های سند

1-    اراده، خواست و تعهد کافی مدیران و راهبران شهر به انجام طرح

2-    اهمیت ویژه تأمین مشارکت بخشهای گوناگون جامعه

3-    یافتن یک نهاد حمایت کننده

چشم انداز مرجعی است که تمام اهداف شهر از آن ناشی می­شود و نیز تصویری کلی و زمانی از آینده است که شهر می خواهد به آن برسد.

چشم انداز، خصوصیات منحصر به فرد منطقه شهری را منعکس می کند. این خصوصیات شامل:

1- مزایای نسبی و رقابتی شهر

2- ارزشها و قابلیتهای ساکنین شهر

3- ارتباط شهر با شهرهای جهانی، ملی و منطقه ای

4- تاریخ شهر

5- و خصوصیات فیزیکی و کالبدی شهر است.

چشم انداز کلی شهرهای آینده ایران در افق 1404

الف) لزوم ایجاد تغییرات نرم افزاری در شیوه های اداره ی شهرهای کشور و کاهش نقش تصدی گری دولت و حرکت به سمت تقویت نقش هدایتگری و هماهنگ کنندگی: تغییرات صورت گرفته در زندگی شهری، افزایش آشنایی شهروندان با حقوق شهروندی، و افزایش سطح انتظارات آنان از نظام مدیریت شهر و مسئولان اداره امور شهری، ناتوانی سیستم های سنتی مدیریت در اداره شهرهای کشور را بیش از پیش نمایان ساخته است. تجربیات جهانی نشان می دهند، برای دستیابی به مدیریت اثربخش در شهرها، بهره گیری از مشارکت شهروندان و دخیل نمودن آنان در فراگردهای تصمیم سازی، تصمیم گیری و اجرا، غیر قابل اجتناب است؛ از این رو پیشنهاد می گردد تا طراحی الگوی بومی حکمرانی خوب در شهرهای گوناگون کشور، در دستور کار نهادهای خط مشی گذار قرار گیرد.

ب) توجه جدی به رشد فیزیکی و توسعه کالبدی شهرهای کشور: با توجه به ارتباط مستقیم محیط زیست شهری و پایداری شهرها، توجه ویژه به مدلهای نوین توسعه شهری و جلوگیری از رشد پراکنده، حاشیه نشینی،توسعه بی رویه حومه ها و حفاظت از فضاهای سبز پیرامونی شهرها، ضروری به نظر می رسد؛ از این رو پیشنهاد می شود تا در تدوین چشم اندازهای بلند مدت توسعه شهرهای کشور،خط مشی توسعه و رشد هوشمند شهری و ایجاد سازوکارهای نظارتی کارآمد، به منظور تحقق اصول رشد هوشمند شهری، به مثابه یک الزام قانونی با ضمانت های اجراییکافی، مد نظر قرار گیرند.

بدین ترتیب به نظر می رسد که در تدوین چشم انداز شهرهای آینده ایران، باید بر نقش شهروندان افزوده شود و کشور به سمت و سوی افزایش تعادل در ایفای نقش مدیران شهری و مردم متمایل گردد. به طوری که مردم در مشارکت مستمر برای اداره شهر، بهترین الگوهای اداره شهر را در روندی رو به رشد،تصور،طراحی، اجرا و نقد نمایند.