شب یلدا
ساعت ٥:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٩/٢٩ : توسط : دکترغلامعلی خمر

واژه «یلدا» به معنای «زایش زادروز» و تولد است. ایرانیان باستان با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند و از این رو به دهمین ماه سال دی (دی در دین زرتشتی به معنی دادار و آفریننده) می‌گفتند که ماه تولد خورشید بود.

یلدا و جشن‌هایی که در این شب برگزار می‌شود، یک سنت باستانی است. مردم روزگاران دور و گذشته، که کشاورزی، بنیان زندگی آنان را تشکیل می‌داد و در طول سال با سپری شدن فصل‌ها و تضادهای طبیعی خوی داشتند، بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت‌های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند.

آنان ملاحظه می‌کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می‌شود و در نتیجه در آن روزها، از روشنی و نور خورشید بیشتر می‌توانستند استفاده کنند. این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش‌اند.

در زمان ابوریحان بیرونی به دی ماه، «خور ماه» (خورشید ماه) نیز می‌گفتند که نخستین روز آن خرم روز نام داشت و ماهی بود که آیین‌های بسیاری در آن برگزار می‌شد. از آن جا که خرم روز، نخستین روز دی ماه، بلندترین شب سال را پشت سر دارد پیوند آن با خورشید معنایی ژرف می‌یابد. از پس بلندترین شب سال که یلدا نامیده می‌شود خورشید از نو زاده می‌شود و طبیعت دوباره آهنگ زندگی ساز می‌کند و خرمی‌ جهان را فرا میگیرد.

اول دی مای (22 دسامبر) هر سال، زاویه میل صفحه مداری زمین با راستای آن، به مینیمم مقدار آن نسبت به خورشید می‌رسد. این مقدار هم‌اکنون برابر با منفی 23.4377 درجه خواهد رسید. از نظر نجومی در این زمان، زمین به نقطه انقلاب زمستانی می‌رسد؛ بنابراین، با فرا رسیدن اول دی ماه، ساکنان نیم کره شمالی زمین، با پدیده بلندترین شب سال (و یا کوتاه‌ترین روز سال) روبه‌رو خواهند بود.

بنابراین، به روشنی دیده می‌شود که بین کوتاه‌ترین شب در ایران (نزدیک چابهار) و بلندترین شب در ایران (شمال ماکو) نزدیک هفتاد دقیقه اختلاف است. البته در این شب، طول شب در نیم کره جنوبی، تقریباً نصف طول شب ما در نیم کره شمالی است!
برخی از گذشتگان بر این باورند که شب یلدا، شب زایش خورشید و یا شب عروسی ماه و خورشید است. برای همین در کشور ما بنا بر یک سنت قدیمی، این شب را با برگزاری مراسم گوناگون و شب نشینی گرامی می‌دارند.

در فرهنگ ایرانیان رخداد های نجومی همانند لحظه ی تحویل سال و شب یلدا، بزرگ ترین شب سال دارای اهمیت فراوانی است .
پدیده ی اول به علت گردش زمین به دور خورشید و دوم پدیده به دلیل انحراف محور زمین نسبت به خط عمود بر صفحه ی مدار زمین به دور خورشید رخ می دهد.

محور زمین خطی است فرضی که از قطب های جغرافیایی عبور می کند.هر24 ساعت ، زمین یک دور حول این محور گردش می کند که به سبب آن شب و روز پدید می آید.اگر محور زمین دارای انحراف نبود و عمود بر مدار خود قرار می گرفت،در طول سال تمامی نقاط زمین دقیقا در 12 ساعت روز و در12 ساعت شب سپری می شد.همچنین هیچ فصلی رخ نمی داد .قطب ها همیشه در سرما و هرچه به سمت استوا حرکت می کردیم دما افزایش می یافت.در صورتی که برخلاف این موضوع قطب های زمین 6ماه در روز و6ماه در شب سپری می شوند.همچنین شاهد فصل های مختلف در زمین هستیم.این موضوع بیان گر انحراف محور زمین می باشد.هرگاه قطب شمال در 6ماه شب خود باشد هرچه از قطب به سمت استوا حرکت کنیم از میزان شب کاسته و به روز افزوده می شود تا جایی که در استوا شب و روز دقیقا برابر است.درواقع نور خورشید به نیم کره ی شمالی به دلیل انحراف محور به صورت مایل تابیده می شود و از دید ناظران آن منطقه ، خورشید به کمترین ارتفاع از افق می رسد.
این نقطه به انقلاب زمستانی معروف است که در سا عت 3:9دقیقه ی بامداد چهارشنبه اول دی رخ می دهد. با حرکت زمین در مدار و گردش آن به دور خود شاهد طولانی شدن شب انقلاب زمستانی در نیم کره ی شمالی هستیم.با توجه به محاسبات انجام شده توسط منجمان، یلدای 1389حدود 56 ثانیه از کل شب های سال بلند تر می باشد. از دیگر پدیده هایی که به دلیل انحراف محور زمین حاصل می شود ،برعکس بودن رخداد های نیم کره ی شمالی با نیم کره ی جنوبی است.به عبارت دیگر اگر در نیم کره ی شمالی شاهد زمستان و طولانی ترین شب سال باشیم ،در نیم کره ی جنوبی شاهد تابستان و کوتاه ترین شب سال برای ساکنین آن منطقه خواهیم بود.

آغاز تابستان در نیمکره جنوبی همزمان خواهد بود با طولانی ترین روز در این نیمکره و طولانی ترین شب در نیمکره شمالی که زمستان را به خانه خود راه داده است. دلیل نجومی شکل گیری این دو فصل متضاد در دو نیمکره زمین، در اصل وجود اختلاف زاویه میان محور دوران زمین به دور خود با محور دوران زمین نسبت به خورشید است که اختلافی 23.5 درجه ای را به وجود آورده است.

به این شکل با آغاز انقلاب زمستانی، زاویه تابش خورشید نسبت به نیمکره شمالی زمین کوتاهتر خواهد شد و با دورتر شدن از خط استوا مدت زمان آغاز غروب خورشید آخرین روز پاییز و طلوع خورشید اولین روز زمستان کمی طولانی تر از همیشه خواهد شد، به شکلی که این شب به عنوان طولانی ترین شب سال شناخته می شود. طول شب در شب یلدای امسال تهران در حدود 14 ساعت و 17 دقیقه خواهد بود، یعنی یک دقیقه طولانی تر از شب قبلش!

همانطور که گفته شد طول شب در کشورهای نیمکره شمالی زمین در تاریک ترین و طولانی ترین شب سال متناسب با فاصله آنها از خط استوا متفاوت است. به طوری که طول شب در کشور دانمارک در حدود 17 ساعت، در بریتانیا 16 ساعت و 10 دقیقه، در آلمان 16 ساعت و 22 دقیقه، در ایران 14 ساعت و 16 دقیقه، و در روسیه 17 ساعت خواهد بود.

همچنین مردم کشور فنلاند در این شب یلدا برای خوابیدن 18 ساعت و 12 دقیقه، در نروژ 18 ساعت و 9 دقیقه و در سوئد در حدود 17 ساعت و 57 دقیقه فرصت خواهند داشت.

می توان گفت طولانی ترین شب در یکی از شمالی ترین مناطق جهان یعنی گرینلند و پس از آن ایسلند آغاز خواهد شد، طول شب در این دو منطقه کمابیش 19 ساعت و 54 دقیقه خواهد بود.